Әділ қоғамның айқын бағдары
Тарихқа көз жүгіртсек, кез келген мемлекеттің өркендеуі мен тұрақтылығы ең алдымен заңның үстемдігіне байланысты болғанын көреміз. Заң үстемдік құрған жерде әділет салтанат құрады, азаматтардың құқығы қорғалады, қоғамдық тәртіп нығаяды. Ал заңға бағынбау белең алған қоғамда сенімсіздік, жауапсыздық және тұрақсыздық орын алады. Сондықтан заң мен тәртіп мәселесі ешқашан өзектілігін жоғалтпайды.
Бүгінде Қазақстанда құқықтық мемлекет құру бағыты жүйелі түрде жалғасып келеді. Соңғы жылдары құқық қорғау жүйесін жаңғыртуға, азаматтардың құқықтарын қорғауға, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және құқық бұзушылықтың алдын алуға бағытталған ауқымды реформалар жүзеге асырылуда. Мемлекет басшысы да әрбір Жолдауында заң үстемдігі мен қоғамдық тәртіптің маңызын ерекше атап келеді. Өйткені заңға құрмет – өркениетті қоғамның басты белгісі.
Заң мен тәртіп дегеніміз тек құқық қорғау органдарының жұмысы емес. Бұл – бүкіл қоғамның өмір сүру мәдениеті. Көшеде жүру мәдениетінен бастап жол қозғалысы ережесін сақтауға, қоғамдық мүлікке ұқыпты қараудан бастап өзгенің құқығын құрметтеуге дейінгі барлық әрекет заң мен тәртіп ұғымының аясында қаралады.
Соңғы жылдары елімізде құқық бұзушылықтың алдын алуға ерекше көңіл бөлініп келеді. Бұрын құқық қорғау органдары көбіне жасалған құқық бұзушылыққа әрекет етсе, қазір оның алдын алу тетіктері күшейтілуде. Осы бағытта 2025 жылдың соңында жаңа «Құқық бұзушылық профилактикасы туралы» заң қабылданып, 2026 жылдың наурыз айынан бастап күшіне енді. Жаңа заңның бас-ты мақсаты – құқық бұзушылықтың салдарымен күресу емес, оның туындауына әсер ететін себептер мен жағдайларды жою арқылы алдын алу. Заң азаматтардың құқықтарын қорғауға, құқықтық мәдениетті арттыруға және қауіпсіз қоғамдық орта қалыптастыруға бағытталған.
Аталған заңның ерекшелігі – құқық бұзушылықтың алдын алуға мемлекеттік органдар ғана емес, жергілікті атқарушы органдар, қоғамдық ұйымдар және азаматтардың өздері де тартылған. Яғни қоғамдық қауіпсіздік енді тек полицияның міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар жаңа заң бірнеше нормативтік құжатты біріктіріп, профилактикалық жұмыстың бірыңғай жүйесін қалыптастырды.
Қазіргі таңда елімізде қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде цифрлық технологиялардың мүмкіндігі кеңінен қолданылуда. Көшелер мен қоғамдық орындардағы бейнебақылау камераларының саны артып келеді. «Сергек» секілді интеллектуалды жүйелер жол қозғалысы ережелерінің сақталуын бақылауға мүмкіндік беруде. Мұндай жүйелердің арқасында көптеген құқық бұзушылықтар дер кезінде анықталып, алдын алынуда.
Заң мен тәртіп мәселесінде жол қауіпсіздігі де ерекше орын алады. Жыл сайын мыңдаған адам жол-көлік оқиғаларынан зардап шегеді. Сондықтан жүргізушілердің жауапкершілігін арттыру, жол қозғалысы ережелерін қатаң сақтау және профилактикалық жұмыстарды күшейту мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды. Соңғы жылдары мас күйінде көлік жүргізуге, қарсы жолаққа шығуға және адам өміріне қауіп төндіретін басқа да әрекеттерге қатысты жауапкершілік күшейтілді.
Қоғамды алаңдатып отырған мәселелердің бірі – интернет алаяқтық. Цифрлық технологиялардың дамуы адамдардың өмірін жеңілдеткенімен, киберқылмыстың көбеюіне де жол ашты. Бүгінде құқық қорғау органдары азаматтарды интернет алаяқтарынан қорғау мақсатында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, арнайы бөлімшелердің жұмысын күшейтуде. Азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыру да осы бағыттағы маңызды міндеттердің бірі болып отыр.
Заң мен тәртіптің тағы бір маңызды бағыты – тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу. Соңғы жылдары бұл мәселеге қоғам тарапынан да, мемлекет тарапынан да ерекше назар аударылуда. Әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамалық өзгерістер қабылданып, профилактикалық жұмыстар күшейтілді. Отбасындағы қауіпсіздік мәселесі енді тек жеке отбасының шаруасы емес, қоғамдық маңызы бар мәселе ретінде қарастырылуда.
Жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру да маңызды міндеттердің бірі. Мектептер мен колледждерде құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған кездесулер, дәрістер, ашық сабақтар ұйымдастырылып келеді. Өйткені құқық бұзушылықтың алдын алудың ең тиімді жолы – жастардың құқықтық санасын қалыптастыру. Заңды құрметтеуді бала кезден үйрету арқылы ғана құқықтық мәдениеті жоғары ұрпақ тәрбиелеуге болады.
Қазақ халқы ежелден әділдік пен тәртіпті жоғары бағалаған. Тәуке ханның «Жеті жарғысы», билер институты, дала заңдары қоғамдағы тәртіп пен татулықты сақтауға қызмет етті. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қанатты сөз халқымыздың әділдікке деген ерекше көзқарасын көрсетеді. Бүгінгі заң үстемдігі қағидаты да сол тарихи сабақтастықтың заманауи көрінісі деу-ге болады.
Заңның күші – оның әділдігінде. Ал тәртіптің күші – оны әр азаматтың саналы түрде сақтауында. Егер қоғам мүшелері заңды тек жазадан қорыққандықтан емес, азаматтық жауапкершілікпен орындаса, онда құқық бұзушылық та азаяды, қоғамдық қауіпсіздік те нығаяды.
Бүгінгі Қазақстан заң үстемдігіне негізделген әділетті мемлекет құру жолында маңызды қадамдар жасап келеді. Жаңа заңдар қабылданып, профилактикалық жұмыстар күшейтіліп, цифрлық бақылау жүйелері енгізіліп жатыр. Бірақ қандай реформа болмасын оның нәтижесі әр азаматтың заңға деген құрметіне байланысты.
Сондықтан заң мен тәртіпті сақтау – полицияның, соттың немесе прокурордың ғана міндеті емес. Бұл – әрқайсымыздың азаматтық парызымыз. Заң үстемдік құрған жерде ғана әділет болады. Әділет бар жерде сенім болады. Ал сенім бар жерде мемлекеттің болашағы берік болмақ.
С.НҰРАДИН.