Ақиқаттың асқақ үні өшпейді

Қазақ руханияты қара жамылды. Жексенбі күні қазақтың көрнекті ақыны, Халық жазушысы, Қазақстанның Еңбек Ері Мұхтар Шаханов өмірден өтті. Бұл – тек әдебиет әлемінің ғана емес, тұтас ұлттың қабырғасын қайыстырған ауыр қаза. Себебі Шаханов – жай ғана ақын емес, ол халықтың жүрегінен орын алған, ұлттың жоғын жоқтап, мұңын мұңдаған бірегей тұлға еді.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ақынның отбасы мен туған-туыстарына көңіл айту жеделхатын жолдады.

«Мұхтар Шаханов бар ғибратты ғұмырын қастерлі сөз өнеріне арнап, қазақ поэзиясын жаңа белеске көтерген, төл әдебиетіміз бен мәдениетіміздің көкжиегін кеңейтуге елеулі үлес қосқан қоғамымыздың тұғырлы тұлғасы еді. Әрқашан тіл жанашыры ретінде игілікті істердің бастауында болды. Шығармалары көптеген шет тіліне тәржімеленді, жалынды жырларын қалың оқырман сүйіп оқыды. Өнегелі өмір сүріп, соңына мол әдеби мұра қалдырған Мұхтар Шахановтың жарқын бейнесі халқымыздың жадында мәңгі сақаталады», делінген Президент жеделхатында.

Қырғыз елінің Президенті Садыр Жапаров та қазақ халқына қайғыра көңіл айтты. «Мұхтар аға бауырлас қазақ халқының ғана емес, қалың қырғыз елінің де ақсақалы, сүйенер тірегі еді. Демек, қырғыз жұртшылығы тағы бір асқар тауынан, тағы бір рухани тірегінен айырылып, еңсесі түсіп, жүрегі қан жылап тұрған сәт. Мұндай алып тұлғалардың бақилық болуы жайлы халқымызда «білгенге тұтас бір дәуір кетті» дейді. Шынында да, Мұхтар ағаның мәңгілік сапарға аттануымен күллі түркі әлемі бір дәуірінен айырылды…» деді Садыр Жапаров көңіл айту жеделхатында.

Иә, күллі түркі жұрты қара жамылды. Мұхтар Шахановтың есімі қазақ поэзиясымен қатар, азаматтық батылдықтың, рухани тазалықтың символына айналды. Оның жырлары – тек көркем сөз ғана емес, ұлттың жан айқайы, қоғамның айнасы болды. Ақын қай тақырыпты жырласа да, ең алдымен адамдық қасиетті, ар мен намысты алға қойды. Ол үшін поэзия – әдемі сөз құрастыру емес, шындықты айту, әділетті қорғау құралы еді. Мұхтар Шаханов шығармашылығына үңілген сайын, оның поэзияға деген көзқарасының өзгеше екеніне көз жеткізесің. Ол үшін өлең – тек ұйқас қуып, сұлу тіркестер тізбектеу емес, ең алдымен адамдық болмысты танытатын, ар мен намыстың биігін айқындайтын рухани мінбер болды. Ақын қай тақырыпты қозғаса да, сөздің сыртқы сұлулығынан гөрі оның ішкі салмағына, адам жүрегіне жетер шынайылығына мән берді.

Шаханов жырларында адамдық қасиет – басты өлшем. Ол адамды ұлтынан, дәуірінен бөле-жара қарамай, ең әуелі оның ар-ожданына үңіледі. Ақын үшін нағыз биіктік – мансапта да, атақта да емес, адамдықтың асқақ тұруында. Сондықтан оның өлеңдерінен шындықтың өткір лебі сезіледі.

Ол поэзияны шындықтың үніне айналдырды. Әділетсіздікке көз жұма қарамай, қоғамдағы кемшіліктерді ашық айтып, оқырманын ойлануға, өзін-өзі таразылауға шақырды. Оның әрбір жолында азаматтық позиция, ішкі қарсылық, рухани тазалыққа деген ұмтылыс жатыр. Бұл – поэзияның тәрбиелік қуатын терең түсінген қаламгерге тән қасиет.

Шаханов үшін өлең – күрес құралы. Бірақ бұл күрес айқаймен емес, санаға әсер ететін салмақты сөзбен жүргізіледі. Ол әділдік пен ақиқатты қорғауды ақындықтың басты миссиясы деп білді. Сол себепті оның жырлары уақыт өткен сайын маңызын жоймай, керісінше, жаңа қырынан ашылып отырады. Шаханов поэзияны биік өнер деңгейінен де жоғары қойып, оны адамзаттық құндылықтарды қорғайтын рухани күшке айналдырды.

Ақын шығармашылығының өзегінде ұлттық құндылықтар, тіл тағдыры, рухани тәуелсіздік мәселелері тұрды. Ол «тіл – ұлттың жаны» екенін терең түсініп, қазақ тілінің мәртебесі үшін күресті. Қоғамдағы рухани жұтаңдыққа, жасандылыққа қарсы тұрып, адамзатты ар-ұят, имандылық жолына шақырды. Оның «Өркениеттің адасуы» сынды еңбектері тек әдеби шығарма ғана емес, терең философиялық толғаныс, заманға қойылған сұрақ іспетті еді. Шаханов тіл мәселесіне айрықша мән берді. Оның «тіл – ұлттың жаны» деген ұстанымы жай ұран емес, өмірлік қағидасына айналды. Ол тілді тек қатынас құралы ретінде емес, халықтың тарихи жадын, дүниетанымын, болмысын сақтайтын тірек ретінде қарастырды. Сондықтан қазақ тілінің тағдырына алаңдау – ақын үшін ұлттың болашағына алаңдаумен тең еді. Ол бұл мәселені поэзияда да, қоғамдық пікірде де батыл көтеріп, тілдің әлсіреуі – ұлттың әлсіреуі екенін сан мәрте ескертті.

Ақынның шығармаларында рухани тәуелсіздік ұғымы ерекше тереңдікпен ашылады. Ол Тәуелсіздікті тек саяси немесе экономикалық категория ретінде емес, ең алдымен сананың, рухтың еркіндігі деп түсінді. Егер адам өз болмысынан, ұлттық тамырынан ажыраса, онда қандай жетістікке жетсе де, ол толыққанды тәуелсіздік емес деген ойды алға тартты. Осы тұрғыдан алғанда, Шаханов қоғамдағы рухани жұтаңдыққа, жасандылық пен жалған құндылықтарға қарсы күресті.

Оның жырларынан заманның өткір мәселелеріне деген алаңдаушылық айқын сезіледі. Ақын адамзатты ар-ұят, имандылық, адалдық жолына шақыра отырып, рухани тозудың қауіптілігін ескертті. Ол үшін ең үлкен трагедия – материалдық дамудың рухани құлдыраумен қатар жүруі еді. Сондықтан оқырманын тек сыртқы жетістікке емес, ішкі тазалыққа, адамгершілік биікке ұмтылуға үндеді.

Ақынның шығармашылығы – ұлттық рухты сақтаудың, тіл мен дәстүрді қорғаудың, рухани тәуелсіздікті нығайтудың көркем әрі философиялық үлгісі. Оның көтерген мәселелері бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ, керісінше, уақыт өткен сайын тереңдей түсуде.

Мұхтар Шаханов шығармашылығының бір қыры – оның ән өнерімен астасқан тұсы. Ақын жырларының әуенге айналып, халық жүрегіне жол табуы – сөзінің өміршеңдігін, сезімге жақындығын айқындайды. Шаханов поэзиясы тек оқылатын дүние емес, ол – айтылатын, шырқалатын, жүрекпен сезілетін құбылыс. Сондықтан да көптеген өлеңдері уақыт өте келе халықтық әндерге айналып кетті. Бұл тұрғыда ақынның қазақ музыка өнерінің саңлағы Шәмші Қалдаяқовпен шығармашылық байланысы ерекше атап өтуге тұрарлық. Екі таланттың тоғысуы – қазақ ән өнерінде өзіндік бір дәуір қалыптастырған құбылыс деуге болады. Шахановтың терең мағыналы, сыршыл өлеңдері мен Шәмшінің жүрек тербейтін әуендері бірін-бірі толықтырып, тыңдарманды бірден баурап алатын ғажайып туындылар дүниеге келді. Олардың шығармашылық үндестігі – жай ғана ақын мен композитордың кездейсоқ бірлесуі емес, рухани жақындықтың, дүниетаным үндестігінің нәтижесі еді. Шаханов сөз арқылы адам жанының иірімдерін ашса, Шәмші сол сезімді әуенге айналдырып, жүрекке жеткізді. Бұл – сөз бен саздың үйлесім тапқан тұсы, нағыз өнердің биік үлгісі. Шахановтың ән мәтіндеріне тән басты қасиет – шынайылық. Ол артық бояусыз, жасандылықтан ада, өмірдің өзінен алынған сезімдерді жырлайды. Сондықтан оның сөзіне жазылған әндер халыққа тез сіңіп, ұмытылмайды. Бұл әндерде махаббат та бар, сағыныш та бар, туған жерге деген құрмет те бар – бәрі де табиғи, жүрекке жақын қалпында беріледі. Шәмші Қалдаяқовтың әуендері болса, дәл осы сезімдерді тереңдете түседі. Оның музыкасы – қарапайым көрінгенімен, өте әсерлі, жан дүниеге тікелей әсер ететін құдіретке ие. Сол себепті Мұхтар мен Шәмші шығармашылығының тоғысуы қазақ эстрадасында мәңгілікке қалатын классикалық туындыларды дүниеге әкелді.

Бұл екі өнер иесінің шығармашылық байланысы – қазақ мәдениетіндегі сөз бен саздың жарасымды үйлесімінің жарқын үлгісі. Олар бірге жасаған дүниелер тек белгілі бір кезеңнің ғана емес, тұтас халықтың рухани мұрасына айналды.

Мұхтар Шаханов тұлғасының азаматтық болмысын айқындайтын ең маңызды кезеңдердің бірі – Желтоқсан оқиғасы. Бұл оқиға тек тарихи сәт қана емес, тұтас бір буынның рухын сынаған, әділет пен шындықтың салмағын айқындаған күрделі кезең болды. Дәл осындай сын сәтте Шахановтың ұстанымы оның шығармашылық тұлғасынан бөлек, нағыз азаматтық келбетін танытты.  Желтоқсан оқиғасына байланысты ресми көзқарастармен шектелмей, шындықты іздеуге, оқиғаның әділ бағасын беруге ұмтылды. Бұл әрекет сол кезең үшін оңай шешім емес еді, себебі қоғамда бұл тақырыпты ашық талқылау үлкен батылдықты талап етті. Дегенмен Шаханов үнсіз қалмай, тарихи әділеттілікті қорғау жолында белсенді позиция ұстанды. Мұхтар Шаханов 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының шындығын 1989 жылы Мәскеудегі КСРО халық депутаттарының съезінде ашық айтып, әділ бағасын талап еткен басты қайраткерлердің бірі. Кейін ол көтерілісшілерді жақтаған арнайы комиссияны басқарып, оқиғаның жабық тақырып болуына қарсы шығып, тарихи шындыққа айналуына зор үлес қосты. Ақынның бұл ұстанымы өнер мен азаматтық жауапкершілікті бөлек қарастырмағанын көрсетеді. Ол үшін қалам – тек әдеби құрал емес, қоғам алдындағы жауапкершілікті арқалайтын қару іспетті еді. Сондықтан Желтоқсан шындығын айту – оның шығармашылық міндеті ғана емес, адамдық парызы ретінде қабылданды. Осы кезеңде Шахановтың әрекеті оның тек лирикалық ақын емес, қоғамдық санаға әсер ете алатын қайраткер тұлға екенін айқындады. Шындықты қорғау жолында жеке бедел мен қауіп-қатерден жоғары тұрып, тарихи әділеттілік идеясын алдыңғы орынға қойды. Бұл алып ақынның азаматтық позициясының беріктігін, ішкі ұстанымының мықтылығын көрсетеді. Желтоқсан оқиғасы Мұхтар Шахановтың шығармашылық биігін ғана емес, азаматтық жауапкершілігін де айқын танытқан кезең болды. Ол бұл тарихи сәтте үнсіз бақылаушы емес, шындықты қорғаушы тұлға ретінде көрінді. Осы арқылы Шахановтың есімі тек ақын ретінде емес, әділет үшін күрескен қоғам қайраткері ретінде де тарихта қалды.

Ол өз дәуірінің ғана емес, келер ұрпақтың да рухани бағдаршамы болды. Ақын жырлары арқылы жас буынға отансүйгіштік, адалдық, батылдық сияқты қасиеттерді сіңірді. Оның өлеңдерін оқыған әрбір адам өзімен-өзі сырласып, ішкі әлеміне үңілгендей күй кешеді. Бұл – нағыз үлкен өнердің, шынайы поэзияның белгісі.

Мұхтар Шаханов тек Қазақстан көлемінде ғана емес, халықаралық деңгейде де танылған тұлға. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылып, шетел оқырмандарына да жол тартты. Түркі әлемінің рухани байланысын нығайтуға үлес қосып, мәдениетаралық диалогтың дамуына қызмет етті.

Ақынның өмірден өтуіне байланысты Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев көңіл айтып, оның қазақ әдебиеті мен мәдениетіне қосқан өлшеусіз еңбегін атап өтті. Бұл – елдің арда ұлына көрсетілген зор құрмет пен жоғары бағаның айғағы.

Иә, Мұхтар Шаханов – бір дәуірдің үні еді. Оның жырлары – халықтың жүрек лүпілі, арман-аңсары, мұңы мен қуанышы болатын. Өмір бойы шындықты ту етіп, әділдік үшін күресіп өтті. Сондықтан да халық оны тек ақын ретінде емес, рухани көшбасшы ретінде қабылдады.

Қазақ халқы ұлттың маңдайына біткен біртуар тұлғамен қоштасты. Бірақ, ақынның өзі өмірден өтсе де, артында қалған сөзі өлмейді. Оның жырлары, ойлары, көтерген мәселелері халық жадында, ұрпақ санасында мәңгі сақталады. Ол қалдырған мұра – ұлттың рухани қазынасы. Себебі, қазақ халқы үшін Мұхтар Шахановтың орны бөлек. Ол – ұлттың намысын жыртқан, тілін қорғаған, рухын көтерген қайраткер. Оның өмірі мен шығармашылығы – кейінгі буын үшін өнеге, үлгі.

Мұхтар Шаханов есімімен бірге тұтас бір дәуірдің үні алыстап бара жатқандай. Бұл – жай ғана бір тұлғаның өмірден өтуі емес, ұлттың рухани кеңістігінде өзіндік орны бар кезеңнің жабылуы іспетті. Оның сөзімен өрілген уақыт, оның жырымен тыныстаған буын енді сағынышқа айналды. Алайда дәуір көшкенімен, рух көшпейді. Шаханов қалдырған ой, көтерген мәселе, айтқан ақиқат – уақыттың сүзгісінен өтіп, мәңгілік құндылыққа айналды. Ол жырлаған ар-намыс, тіл тағдыры, адамдық биік – бүгін де, ертең де өз маңызын жоймайтын ұстанымдар.

Біз енді ақынмен емес, оның аманатымен өмір сүреміз. Ол аманат – шындықтан таймау, әділеттен аттамау, ұлт рухын биік ұстау. Егер осыны ұрпақ санасына сіңіре алсақ, онда ақын рухы да, сөзі де өлмейді.

Уақыт өз дегенін алады. Бірақ ұлы тұлғалар уақыттың еншісінде кетпейді. Олар халықтың жүрегінде, тарихтың төрінде мәңгі қалады. Мұхтар Шаханов та сондай мәңгілік тұлғалардың қатарынан орын алды.

Осы аптада қазақ елі өзінің ардақты перзентімен Алматы қаласында Абай атындағы опера және балет театрында қоштасып, ақтық сапарға шығарып салды. Ақын Арыстан баб кесенесінің маңына жерленді.

Жаның жәннат төрінде шақысын, ұлт рухының асқақ үні…

С.НҰРАДИН.