Сырым да – осы,

Жырым да – осы,

Алдыңда

Байқашы бір,

Бықсыдым ба, жандым ба?

Махаңдар жоқ,

Махаңдардың сарқыты –

Мұқағали Мақатаев бар мұнда.

Иә, күпі киген қазақтың қара өлеңіне жан бітіріп, шекпен жауып өзіне қайтарған Мұқағали Мақатаевтың поэзиясы мәңгілік. Мәңгілік қара өлеңімен есімін тарихқа алтын әріппен жазып кеткен Хантәңірі мұзбалағының туғанына биыл 95 жыл. Ол қазақ әдебиетіндегі поэзия табиғатын түбегейлі өзгерткен, ақындық сөзге жаңа рух, жаңа жауапкершілік жүктеген қаламгер. Ол поэзияны тек көркемдік құрал немесе сезімнің әсем көрінісі ретінде емес, адам болмысының ішкі шындығын ашатын рухани айна дәрежесіне көтерді. Мұқағали шығармашылығын сараптағанда ең алдымен оның поэзиядағы басты ұстанымы – шынайылық екенін байқаймыз. Ақын үшін өлең – жасандылықтан ада, жүректен тікелей туған ой мен сезімнің көрінісі. Сондықтан да оның өлеңдері оқырманға әсер етеді, сендіреді, толғандырады. Мұқағали поэзиясында өмір бар, тірі адам бар, күмән мен сенім, қорқыныш пен үміт қатар өріледі.

Ақынның лирикалық кейіпкері көбіне өзінің ішкі әлемімен астасып жатады. Бұл – Мұқағали поэзиясының автобиографиялық сипаты емес, керісінше, жеке тағдыр арқылы жалпы адамзатқа ортақ мәселелерді көтеру тәсілі. Ақын жалғыздығы, қоғаммен үйлесе алмауы, өмірден өз орнын іздеуі – барлығы да ХХ ғасырдағы қазақ қоғамының рухани ахуалымен тығыз байланысты. Мұқағали поэзиясы арқылы сол дәуірдегі адамның ішкі драмасын, рухани күйзелісін, болмысқа деген сұрағын анық сезінуге болады.

Мұқағали Мақатаев поэзиясындағы махаббат лирикасы – ақын шығармашылығының ең нәзік те ең терең қабаты. Оның махаббат туралы өлеңдері сырттай қарағанда қарапайым сезім сырындай көрінгенімен, ішкі мазмұнында адам жанының күрделі психологиясы, өмір мен тағдырға қатысты философиялық ойлар астасып жатады. Мұқағали үшін махаббат – тек екі адамның арасындағы сезім емес, ол адам болмысының мәнін айқындайтын, өмірді тірі ететін рухани күш. Сондықтан ақын махаббатты жырлау арқылы адамның ішкі әлемін, жалғыздығын, сағынышы, үміті мен күйзелісін қатар ашады. Ақынның бұл ішкі сезімін мына өлең жолдарынан байқай аламыз:

...Сарғайған сағынышты басып толық,

Бар үміт, бар сенімді шашып болып.

Өтермін сірә да мен бұл өмірден,

Мәңгілік қалармын мен ғашық болып.

Мұқағали өлеңдеріндегі махаббат лирикасының басты ерекшелігі – шынайылық. Ақын сезімді әдейі әсемдеп, романтикалық бояуды қалыңдатып көрсетпейді. Керісінше, махаббатты бар болмысымен, қуанышы мен қасіреті қатар жүретін күрделі құбылыс ретінде бейнелейді. Оның махаббат өлеңдерінде сағыныш, өкініш, жетпей қалған арман, үнсіз түсінісу сияқты сезімдер жиі кездеседі. Бұл – ақынның махаббатты өмірден бөлек, идеал күйде емес, нақты адам тағдырымен байланыстыра суреттеуінің көрінісі.

Ақын махаббат лирикасында лирикалық кейіпкердің ішкі күйін алдыңғы орынға қояды. Сүйген жанға деген іңкәрлік, жүрек толғанысы көбіне сыртқы әрекеттен гөрі ішкі монолог арқылы беріледі. Мұқағали үшін махаббат – жанның сөйлей бастауы, адамның өз-өзімен бетпе-бет қалуы. Сондықтан оның өлеңдерінде махаббат кейде үнсіз, кейде мұңды, кейде шарасыз күйде көрінеді. Бұл ақын поэзиясына психологиялық тереңдік беріп, оқырманға өз сезімімен үндестік табуға мүмкіндік жасайды.

Мұқағали Мақатаевтың махаббат лирикасында трагедиялық сарын да айқын байқалады. Ақын жырларында махаббат көбіне толық жүзеге аспайды, уақытқа, тағдырға, өмір жағдайына жеңіледі. Алайда бұл трагизм махаббаттың әлсіздігін емес, керісінше, оның биік рухани құндылық екенін көрсетеді. Ақын үшін махаббаттың қадірі – оның қол жетпестігінде, жүректе мәңгі сақталуында. Осы арқылы Мұқағали сезімді тұрмыстық деңгейден көтеріп, рухани тазалықтың өлшеміне айналдырады.

Сонымен қатар, ақын махаббатты өмірге, адамға деген жалпы сүйіспеншілікпен тығыз байланыстырады. Оның өлеңдерінде жеке адамға деген махаббат туған жерге, елге, халыққа деген махаббатпен астасып кетеді. Бұл Мұқағали поэзиясындағы махаббат ұғымының кең ауқымын көрсетеді. Ақын үшін махаббат – тек сезім емес, өмірге деген жауапкершілік, адамдық қасиетті сақтау жолы. Ол махаббатты әсірелемей, жасандылыққа бармай, адам жанының терең иірімдері арқылы суреттейді. Сондықтан да оның махаббат туралы өлеңдері әр кезеңде, әр жастағы оқырманның жүрегіне жол тауып, мәңгілік рухани құндылық ретінде бағалана береді.

Мұқағали Мақатаевтың тілдік ерекшелігі – оның поэзиясының ең күшті тұстарының бірі. Ақын күрделі философиялық ойларды қарапайым, халыққа түсінікті тілмен жеткізе білді. Ол қазақтың ауызекі тілін, ұлттық ұғым-түсінігін поэзия деңгейіне көтеріп, сөзге жаңа реңк берді. Мұқағали өлеңдерінде артық сөз, жасанды бейне жоқ, әрбір жол ішкі қажеттіліктен туғандай әсер қалдырады. Бұл оның ақындық интуициясының, тілдік сезімталдығының жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

Мұқағали поэзиясының тағы бір маңызды қыры – оның азаматтық үні. Ақын қоғамдағы әділетсіздікті, рухани тоқырауды ашық айта алмаса да, астарлы ой, ішкі қарсылық арқылы жеткізеді. Ол өз заманының шындығымен келісе бермейді, бірақ соған қарамастан адамдық құндылықтарды жоғалтпауға шақырады. Мұқағали үшін ең басты құндылық – адам жанының тазалығы, ар-ұждан, намыс. Бұл ұстаным оның бүкіл шығармашылығынан айқын байқалады.

Мұқағали Мақатаевтың поэзиясындағы трагизм – әлсіздіктің емес, рухани биіктіктің белгісі. Ақын өмірдің ауыртпалығын сезіне отырып, соған мойынсұнбайды, керісінше, сөз арқылы оған қарсы тұрады. Оның өлеңдері – жан айқайы ғана емес, рухтың күресі. Сондықтан да Мұқағали шығармалары оқырманды мұңға батырмайды, керісінше, ойландырады, серпілтеді, өмірге деген көзқарасты тереңдетеді.

Ақиық ақынның табиғат лирикасы – ақынның ішкі жан дүниесі мен өмірге деген көзқарасын ашатын маңызды бағыттардың бірі. Табиғат ақын үшін сыртқы көрініс немесе әсем сурет қана емес, ол – адам жанының айнасы, көңіл күйінің серігі, ой-толғанысының тірегі. Мұқағали табиғатты адамнан бөлек қарастырмайды, керісінше, адам мен табиғатты біртұтас рухани әлем ретінде қабылдайды. Ақынның «Атамекен» поэзиясы соның айғағы.

...Ауа шіркін не деген жұпар едің,

Жұта бергім келеді, жұта бергім.

Жалғыз-ақ осы ауамен қоректенсең,

Досым сен бұл өмірден ұтар едің...

Ақын табиғат құбылыстарын суреттеу арқылы адамның ішкі сезімін жеткізеді. Мысалы, «Қарасаз, қара шалғын өлеңде өстім» деген жолдарында туған жер табиғаты ақынның рухани қалыптасу ортасы ретінде бейнеленеді. Қарасаз тек географиялық мекен емес, ақын жанының бесігі, шабыттың бастауы. Бұл өлеңде табиғат пен ақын тағдыры ажырамас ұғым ретінде беріледі. Мұқағали үшін табиғатты жырлау – өз тамырын, өзінің кім екенін тану.

Мұқағали Мақатаевтың табиғат лирикасында жыл мезгілдері де символдық мәнге ие. Көктем – үміт пен жаңару, жаз – өмірдің толыққан шағы, күз – мұң мен толғаныс, ал қыс – жалғыздық пен сабырдың көрінісі ретінде сипатталады. Ақын бұл мезгілдерді суреттеу арқылы адам өмірінің кезеңдерін астарлап көрсетеді. Мысалы, күз көріністері жиі жағдайда ақынның ішкі мұңымен, өткенге деген сағынышымен сабақтасып жатады. Табиғаттағы солғын бояулар адам жанының күйін тереңдете түседі.

Табиғат лирикасында таулар, өзендер, жел, жаңбыр сияқты бейнелер жиі кездеседі. Мұқағали үшін тау – биіктік пен беріктіктің символы. Ал өзен – уақыттың ағымы, өмірдің тоқтаусыз қозғалысы. Жел мен жаңбыр ақын өлеңдерінде кейде мазасыз ойдың, кейде жан тазалығының белгісі ретінде көрінеді. Мысалы, жаңбыр бейнесі арқылы ақын ішкі жан дүниесінің тазаруын, сағыныштың басылуын ишаралайды.

Мұқағали табиғатқа тек тамсанбайды, оған жанашырлықпен қарайды. Оның табиғат лирикасында экологиялық ой да байқалады. Табиғатты қорғау, оны аялау – адамдық парыз деген ұстаным астарлы түрде беріледі. Табиғатқа қиянат жасау – адамның өз болмысына қиянат жасаумен тең деген идея ақын өлеңдерінен сезіледі. Бұл Мұқағали поэзиясының тәрбиелік, адамгершілік мәнін арттыра түседі.

Ақын табиғат пен адам арасындағы үндестікті ерекше нәзіктікпен суреттейді. Оның өлеңдерінде табиғат адамды жұбататын, түсінетін дос кейпінде көрінеді. Жалғыз сәттерде ақын табиғатпен тілдеседі, мұңын соған шағады. Осы арқылы Мұқағали табиғатты поэзияның белсенді кейіпкеріне айналдырады.

Отан мен туған жер тақырыбы – ақынның бүкіл рухани болмысын айқындайтын өзекті арналардың бірі. Ол үшін Отан – дерексіз ұғым немесе ұрандық түсінік емес, ең алдымен, туған топырақ, балалық өткен мекен, адам жанына қуат беретін қасиетті кеңістік. Мұқағали туған жерге деген сүйіспеншілікті асқақ пафоспен емес, шынайы сағыныш, жүрекке жақын сезім арқылы жеткізеді. Сондықтан оның Отан туралы өлеңдері оқырманға жат емес, керісінше, әр адамның жеке сезімімен үндесіп жатады.

Ақынның Отан тақырыбындағы өлеңдерінде елге деген махаббат жеке адамның тағдырымен астасып жатады. Ақын өз өмірін халық өмірінен бөліп қарамайды. Ол елінің қуанышы мен қайғысын өз жүрегінен өткізеді. Сондықтан оның поэзиясында Отанға деген сүйіспеншілік құр сөзбен емес, азаматтық жауапкершілікпен өлшенеді. Ақын туған жерін сүюді оны қорғау, қадірлеу, рухани тазалығын сақтау деп түсінеді.

Ақын Отан тақырыбын жырлағанда тарих пен уақыт ұғымын да қатар алып жүреді. Қазақ халқының өткен жолы, көрген қиындықтары, рухани төзімі оның өлеңдерінде астарлы түрде көрініс табады. Мұқағали Отанды мәңгі өзгермейтін ұғым емес, уақытпен бірге өмір сүретін, ұрпақ тағдырына тәуелді құндылық ретінде көрсетеді. Осы арқылы ол оқырманды ел алдындағы жауапкершілікті сезінуге шақырады.

Мұқағали поэзиясында туған жерге деген сүйіспеншілік табиғатпен тығыз байланыста беріледі. Тау, дала, өзен, шалғын – барлығы да туған жердің ажырамас бөлшегі ретінде суреттеледі. Ақын табиғатты жырлау арқылы Отанға деген махаббатын білдіреді. Туған жер табиғаты оның өлеңдерінде тек фон емес, ұлттық рухтың тірі бейнесіне айналады. Бұл Мұқағали поэзиясына ерекше лиризм мен тереңдік береді.

Сонымен қатар, Мұқағали Мақатаев Отанға деген махаббатты даңғазалықтан аулақ, адамдық деңгейде көрсетеді. Ол үшін Отанды сүю – ұрандату емес, адал еңбек ету, туған жердің қадірін білу, ана тіліңді, халқыңды құрметтеу. Ақын осы қарапайым, бірақ терең ұғымдар арқылы отансүйгіштік сезімді қалыптастырады. Оның өлеңдері патриотизмді жүрекке жақын, шынайы сезім ретінде ұғындырады.

Мұқағали Мақатаев – қазақ поэзиясын ішкі шындыққа, рухани тереңдікке жетелеген ұлы ақын. Оның шығармашылығы белгілі бір кезеңнің ғана емес, барлық уақыттың рухани сұранысына жауап береді. Мұқағали поэзиясы – адамды түсінуге, өмірді сүюге, шындықты қабылдауға үйрететін мәңгілік құндылық. Сондықтан да ол қазақ әдебиетінде ғана емес, қазақ халқының рухани санасында өшпес орын алған тұлға болып қала береді.

С.НҰРАДИН.