Генетикалық модификацияланған өнімдердің (ГМӨ) зияны туралы мәселе ғалымдар мен мамандар арасында көп талқылануда. Гендік модификация табиғи азық-түлік құрамын өзгерту арқылы оның қасиеттерін жақсартуға бағытталған, бірақ кейбір зерттеулер оның теріс әсерлері туралы ескертулер жасайды.
ГМӨ мүмкін болатын зияндары:
- Аллегиялық реакциялар: Генетикалық модификацияланған өнімдер кейде бұрын кездеспеген немесе жаңа аллергендер пайда болуына әкелуі мүмкін. Осы себепті кейбір адамдар ГМӨ аллергиялық реакция беруі мүмкін.
- Қоректік заттардың тапшылығы: Кейбір зерттеулер ГМӨ құрамында дәстүрлі түрде өсірілген өнімдерге қарағанда кейбір маңызды қоректік заттар аз болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, дәстүрлі бидай мен генетикалық модификацияланған бидай арасындағы айырмашылықтар.
- Экологиялық қауіптер: ГМ дақылдары табиғатқа шығарылғанда, олар жабайы өсімдіктермен немесе басқа дақылдармен будандасып, генетикалық өзгерістерге әкелуі мүмкін. Бұл экосистемадағы балансқа теріс әсер етуі мүмкін, мысалы, жаңа өсімдіктердің «қорықталуы» немесе зиянды жәндіктерге қарсы тұру қабілетінің жоғалуы.
- Антибиотиктерге төзімділік: Генетикалық модификацияланған кейбір дақылдар антибиотиктерге төзімді гендерге ие болуы мүмкін, бұл ұзақ мерзімді перспективада антибиотиктерге төзімді бактериялардың пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Дегенмен, көптеген ғылыми ұйымдар, соның ішінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ), генетикалық модификацияланған өнімдер қауіпсіз деген қорытындыға келген. Бірақ бұл тақырып әлі де пікірталас тудыратын мәселе болып табылады.
Қазақстанда генетикалық модификацияланған өнімдерді қолдануға қатысты бірқатар шектеулер мен ережелер бар. Атап айтқанда, «Қазақстан Республикасының генетикалық модификацияланған организмдерді (ГМО) тұтыну және айналымға енгізу туралы» Заңы 2009 жылғы 15 шілдесінде қабылданды, ол ГМО өнімдеріне қатысты бірнеше маңызды ережелерді белгіледі.
Мұндай ережелер мен шектеулерге мыналар кіреді:
- ГМО өнімдерінің белгіленуі: Қазақстанда генетикалық модификацияланған өнімдер сөрелерде арнайы белгімен таңбалануы тиіс. Бұл тұтынушыларға өнімнің құрамында ГМО барын білуге мүмкіндік береді.
- ГМО өнімдеріне тыйым салу: Қазақстанда ГМО өнімдерін тұтынуға шектеулер бар, әсіресе жаңа ГМО дақылдарын өсіруге қатысты. Әзірге Қазақстанда генетикалық модификацияланған дақылдарды егуге тыйым салынған. Бұл негізінен ауыл шаруашылығына қатысты, ал ГМО өнімдері тек қуатталған азық-түліктерде болуы мүмкін.
- Зерттеу және бақылау: ГМО өнімдерін пайдалануға арналған қатаң бақылау мен зерттеулер жүргізіледі. Қазақстанда ГМО өнімдеріне қатысты ғылыми зерттеулер тексеріліп, олар белгіленген санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес болуы қажет.
- ГМО өнімдердің шектеулі болуы: Қазақстанда табиғи және органикалық өнімдерді сақтау және қолдау үшін мемлекеттік саясат жүргізіледі. Сондықтан ГМО өнімдерінің жарыққа шығуы шектеулі.
Қазақстанда генетикалық модификацияланған өнімдерге қатысты әртүрлі пікірлер бар, бірақ қазіргі уақытта оларды импорттау немесе пайдалану белгілі бір реттелген және қатаң бақылауға алынған.
Еңбекшіқазақ аудандық СЭББ
басшысының орынбасары Д.Бақберген
