Адам өмірінің басты тіршілік көзі — су. Су адам ағзасының шамамен 60–70%-ын құрайды және барлық физиологиялық процестердің қалыпты жүруіне әсер етеді. Сондықтан ауыз судың сапасы мен қауіпсіздігі — адам денсаулығы мен өмір сүру сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Таза ауыз су — жұқпалы аурулардың, уланудың және созылмалы аурулардың алдын алу кепілі. Осыған байланысты мемлекет ауыз су сапасына қойылатын санитариялық-гигиеналық талаптарды заң жүзінде белгілеп, оның орындалуын бақылауды қамтамасыз етеді.
Ауыз судың сапасы дегеніміз не?
Ауыз су сапасы — бұл судың физикалық, химиялық, микробиологиялық және радиологиялық қасиеттерінің жиынтығы, ол адамның денсаулығына зиянсыз және жағымды дәмдік қасиеттерге ие болуы тиіс. Судың сапасы тек сыртқы түрімен ғана емес, оның құрамындағы элементтер мен микроорганизмдер мөлшерімен анықталады.
- Физикалық көрсеткіштер: Ауыз судың физикалық сапасы судың сыртқы түрі мен органолептикалық қасиеттерін (иіс, дәм, түс, лайлық) сипаттайды.
Негізгі физикалық көрсеткіштер мен нормалар:
- Түсі – 20° дейін;
- Иісі пен дәмі – 2 балдан аспау керек;
- Лайлылығы – 1,5 мг/дм³ дейін;
- Температурасы – 8–12 °C аралығында.
- Химиялық көрсеткіштер: Ауыз су құрамында табиғи және техногендік элементтер болады. Олардың белгілі бір мөлшерден артық болуы адам денсаулығына қауіпті. Сондықтан химиялық құрам санитариялық нормалармен шектеледі.
Негізгі химиялық көрсеткіштер:
- рН деңгейі – 6,0–9,0;
- Жалпы қаттылығы – 7 мг-экв/дм³ дейін;
- Хлоридтер – 350 мг/дм³ дейін;
- Сульфаттар – 500 мг/дм³ дейін;
- Темір – 0,3 мг/дм³ дейін;
- Фтор – 1,5 мг/дм³ дейін;
- Нитраттар – 45 мг/дм³ дейін.
- Микробиологиялық көрсеткіштер:Микробиологиялық көрсеткіштер судың бактериологиялық тазалығын сипаттайды. Су құрамында ауру тудыратын микроорганизмдер болмауы қажет.
Негізгі микробиологиялық нормалар:
- Жалпы микробтық сан (ЖМС) – 1 мл-де 50 КОЕ-дан аспау керек;
- Ішек таяқшалары тобы (БГКП) – 100 мл суда болмауы тиіс;
- Патогенді микроорганизмдер – болмауы тиіс.
- Радиологиялық көрсеткіштер: Радиоактивті элементтер судың табиғи құрамында болуы мүмкін, бірақ олардың шамасы шектеулі болуы тиіс.
Негізгі радиологиялық нормалар:
- Жалпы альфа-активтілік – 0,1 Бк/дм³ дейін;
- Жалпы бета-активтілік – 1,0 Бк/дм³ дейін.
Нормативтік-құқықтық негіздер:
Қазақстан Республикасында ауыз су сапасы келесі құжаттармен реттеледі:
- ҚР ДСМ 2023 жылғы 20 ақпанындағы № 26 бұйрығымен бекітілген «Су көздеріне, шаруашылық-ауыз су мақсаты үшін су жинау орындарына, шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға және суды мәдени-тұрмыстық пайдалану орындарына және су обьектілерінің қауіпсіздігіне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар»
- ҚР ДСМ 2022 жылғы 24 қарашадағы № 138 бұйрығымен бекітілген «Ауыз су және шаруашылық-тұрмыстық суды пайдалану қауіпсіздігі көрсеткіштерінің гигиеналық нормативтерін бекіту туралы»
Ауыз судың сапасын бақылау және бағалау:
Ауыз судың сапасын санитариялық-эпидемиологиялық қызмет органдары тұрақты түрде бақылайды. Бақылау су көзінде, тазарту және зарарсыздандыру станцияларында, сондай-ақ тарату желілерінде жүргізіледі. Зертханалық талдау нәтижелері бойынша су сапасы санитариялық нормаларға сәйкес немесе сәйкес емес деп бағаланады.
Ауыз судың сапасын қамтамасыз ету шаралары:
Ауыз судың сапасын сақтау үшін келесі шаралар жүзеге асырылады:
1. Суды тазарту және сүзу (механикалық, химиялық, биологиялық әдістермен);
2. Дезинфекциялау (хлорлау, озондау, ультракүлгін сәуле);
3. Құбыр желілерін жүйелі түрде тазалау және жөндеу;
4. Су қоймалары мен ұңғымаларды санитариялық қорғау аймақтарын сақтау;
5. Тұтынушыларға қауіпсіз суды үздіксіз жеткізу жүйесін ұйымдастыру.
Ауыз судың сапасы – халықтың денсаулығының негізгі кепілі. Санитариялық нормалардың сақталуы су арқылы тарайтын аурулардың алдын алып, қоғамның өмір сүру сапасын арттырады. Сондықтан әрбір өңір мен мекеме су сапасын жүйелі түрде бақылап, зертханалық талдау нәтижелері негізінде тиісті шаралар қабылдауы қажет.
Еңбекшіқазақ аудандық СЭББ басшысының орынбасары Д.Бақберген
