Қазақстанда өткен Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің II форумы елдің агроөнеркәсіптік саясаты жаңа кезеңге аяқ басқанын айқын көрсетті. Бұл форум тек салалық жиын емес, Қазақстанның экономикалық дамуында ауыл шаруашылығының стратегиялық рөлін қайта бағамдайтын маңызды платформаға айналды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев шараны ашу кезінде ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне алғысын білдіріп: «Фермерлер, мал өсірушілер, диқаншылар еліміздің өркендеуіне зор үлес қосып келеді. Сіздердің еңбектеріңіз үшін шын жүректен алғыс айтамын», – деді. Оның бұл сөзі агросектордың бүгінгі экономикалық және әлеуметтік маңызын айқындады.
Аудан экономикасының негізгі тірегі – ауыл шаруашылығы саласы болғандықтан, саладағы жетістіктер, өзгерістер мен жаңалықтарға құлағымыз елең ете қалатыны жасырын емес. Сондықтан аталған форумдағы тың идеялар мен Президент тапсырмалары назарымыздан тыс қалмады. Маңдай терімен қара жерден нәпақасын айырған, өз саласының үздігі атанып, еңбек деген алып күштің арқасында биікке көтерілген сала майталмандары бас қосқан жиынның мәні мен маңызын тарқатайық.
Соңғы жылдары ауыл шаруашылығына салынатын инвестициялардың айтарлықтай артуы кездейсоқ емес. Бұл процесс агросектордың ел экономикасындағы рөлін қайта анықтау қажеттігімен байланысты. Әлемдік азық-түлік нарығындағы тұрақсыздық, геосаяси шиеленістер және климаттық өзгерістер жағдайында Қазақстан өзін Орталық Азиядағы басты азық-түлік өндіруші әрі экспорттаушы мемлекет ретінде көрсетуде. Инвестициялардың өсуі осы бағыттағы саяси ерік-жігердің көрінісі. Ауыл шаруашылығы техникасының тозу деңгейін төмендетуге бағытталған жеңілдетілген лизинг механизмдері де дәл осы стратегиялық тәсілдің бөлігі. Бұл қадам аграрлық өндірістің технологиялық базасын жаңартып, еңбек өнімділігінің өсуіне ықпал етті. Ірі техника өндірушілермен, әсіресе халықаралық корпорациялармен жасалған келісімдер Қазақстанда агроинженерлік кластер қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай қадам трансферлік технологиялар ағынын күшейтіп қана қоймай, ауыл шаруашылығының өз ішінде кадрлық және өндірістік мәдениетті жаңартуға әкеледі.
Президент «Егін ексе – ел тоқ» деген халық даналығын келтіре отырып, биылғы егіннің мол болғанын, шаруалардың 27 миллион тоннадан астам астық жинағанын ерекше атап өтті. Бұл – саланың әлеуеті әлі де толық ашылмағанын көрсететін маңызды индикатор. Президенттің айтуынша, ауыл шаруашылығы тек азық-түлік өндірісінің өзегі емес, ауылдық өңірлердің дамуына тікелей әсер ететін, демек, бүкіл елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын айқындайтын сала. «Ақыр соңында ауыл шаруашылығының дамуы – бұл ауылдардың, өңірлердің, демек тұтас елдің дамуы», – деді ол.
Форумда инвестициялық саясат та кеңінен талқыланды. Соңғы жылдары ауыл шаруашылығына құйылатын қаржының айтарлықтай өскені байқалады. Президент алғаш рет ауыл шаруашылығына берілген жеңілдетілген несиелер көлемі 1 триллион теңгеден асқанын жариялап, бұл – фермерлерге көрсетілген нақты қолдау екенін атап өтті. Оның айтуынша, аталған несие саясаты кепілдік мүлкі аз шаруашылықтарға да мүмкіндік беріп, агробизнестің кеңеюіне жағдай жасап отыр. Сонымен қатар, тоқыма және машина жасау саласындағы серіктестік жобалар – халықаралық компаниялармен өндіріс ашу, жаңа техника шығару – ауыл шаруашылығының техникалық базасын жаңғыртуда шешуші рөл атқарады.
Форумдағы ең өзекті тақырыптардың бірі – аграрлық сектордың цифрлануы. Президент бұл бағытта: «Біз жекелеген «ақылды» шешімдерден толыққанды цифрлық агроөндіріс жүйесіне көшуіміз керек», – деп атап өтті. Оның айтуынша, заманауи технологиялар – дрондар, спутниктік бақылау, смарт-фермалар, жасанды интеллектке негізделген агросервистер – ауыл шаруашылығын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беретін негізгі құралдар. Бірақ жеке-жеке инновациялар саланың жүйелі мәселелерін шеше алмайды, сондықтан барлық дереккөздері мен технологиялар бір орталықтан басқарылатын экожүйеге бірігуі қажет.
Форумда көтерілген цифрландыру мәселесі агросектордың болашағын айқындайтын негізгі факторлардың бірі ретінде танылды. Соңғы онжылдықта әлемдік ауыл шаруашылығы үлкен цифрлық трансформациядан өтті: спутниктік мониторинг, дронмен бақылау, деректерді талдау арқылы егістіктердің жағдайын басқару, су үнемдеу жүйелерін автоматтандыру секілді тәсілдер дамыды. Қазақстанда да осы технологияларды енгізуге талпыныстар бар, бірақ олардың тиімділігі әр өңірде әртүрлі. Форумда ұсынылған цифрлық шешімдер саланың деректерге негізделген басқару моделіне көшу қажеттігін көрсетті. Бұл – ауыл шаруашылығын дәстүрлі сала ретінде емес, жоғары технологиялы бизнес ретінде қайта қарауға бағытталған қадам. Әсіресе өнімді сақтау және логистикадағы цифрлық бақылау жүйелері ішкі нарықтағы ысырапты азайтып, экспорттық жеткізілімдердің тұрақтылығын қамтамасыз етуі мүмкін.
Экспорт мәселесі де форумның негізгі бағыттарының бірі болды. Президент қазіргі таңда өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерінің үлесі 50 пайызға жеткенін, ал келесі жылы бұл көрсеткіш 70 пайызға дейін өсуі тиіс екенін айтты. Бұл саясат Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін шикізаттық модельден шығарып, қосылған құны жоғары тауар өндіруге бағытталғанын көрсетеді. Оның айтуынша, бұл – аграрлық экспорттың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі шарты. Сондай-ақ, мал шаруашылығында, әсіресе қой етін өндіру мен экспорттауда үлкен әлеует бар екені айтылып, логистиканы – соның ішінде әуе тасымалын – дамыту қажеттілігі көтерілді.
Қазақстан көп жыл бойы өз өнімдерін негізінен шикізат күйінде экспорттап келді. Бұл модельдің тиімділігі шектеулі екені түсінікті. Ауыл шаруашылығының ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігі қосылған құн тізбегін толық игеруге тәуелді. Өңдеу үлесінің артуы мен өнімдерді қайта өңделген түрде шетелге шығару – елдің аграрлық саясатының жаңа бағытының көрсеткіші. Бұл тенденция мал шаруашылығында да байқалады. Әсіресе қой шаруашылығы бойынша Қазақстанның әлеуеті зор болғандықтан, әлемдік нарықтарға шығудың жаңа логистикалық схемаларын қолдану – әуе тасымалы сияқты балама жолдарды қарастыру – жоғары сапалы ет өнімдерінің экспорттық бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады.
Ауыл шаруашылығы жерлерін тиімді пайдалану мәселесінде Президент елімізде бар ресурстарды толық игермеу – агросектор дамуын тежейтін негізгі фактор екеніне тоқталды. «Бізде барлық қажетті ресурстар бар, тек оларды тиімді пайдалану қажет», – деді ол. Жайылым мен егістік жерлерді басқарудағы олқылықтар, су ресурстарын тиімсіз пайдалану, инфрақұрылымның ескіргені – осының барлығы реформаларды қажет етеді. Қ.Тоқаев 2030 жылға қарай ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемін екі есеге арттыру міндетін қойып, бұл бағытта арнайы мемлекеттік жоспар жасалғанын атап өтті.
Жер ресурстарын пайдалану мәселесі Қазақстан агросаясатының өзекті түйіні болып қала береді. Жерді қайтару, қайта бөлу, тиімді пайдалану – бұлар тек формалды тізім емес, елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен ауылдық аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына тікелей әсер ететін факторлар. Форумда бұл мәселенің көтерілуі ауыл шаруашылығындағы институционалдық реформалардың әлі де аяқталмағанын аңғартады. Жердің нақты пайдаланылуын бақылау, оның тиімділігіне қойылатын талаптарды күшейту, су ресурстары мен жайылымдарды басқару жүйесін жетілдіру – аграрлық саланың шынайы әлеуетін ашуға мүмкіндік береді.
Мал шаруашылығы бойынша Мемлекет басшысы асыл тұқымды мал басын көбейту, су құбырларын тарту, жемшөп базасын нығайту және шаруаларға көрсетілетін қаржылық қолдауды жалғастыру қажеттігін айтты. Бұл шаралар ет бағытындағы экспортты күшейту мен ішкі нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Форумның рухани және әлеуметтік маңызы да жоғары болды. Президент ауыл еңбеккерлерін марапаттап, аграрлық саланың ел экономикасындағы тарихы мен рөлін ерекше атап өтті. Ол: «Ауыл шаруашылығы – ел экономикасының стратегиялық маңызы бар саласы», – деп, аграрлық мамандықтардың беделін көтеру қажеттігіне тоқталды. Бұл қадам жас буынды ауыл шаруашылығына тартуға, аграрлық білім беру жүйесін жаңғыртуға серпін бере алады.
Форумның тағы бір маңызды қыры – ауыл еңбеккерлеріне деген көзқарастың өзгеруі. Мемлекет басшысының сала мамандарын марапаттауы мен олардың еңбегін ерекше атап өтуі агросектордың қоғамдағы беделін арттыруға бағытталған саяси қадам ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл өзі ауыл шаруашылығының кадрлық дағдарысын бәсеңдетуге, жастарды салаға тартуға ықпал етеді. Аграрлық білім беру жүйесінің жаңаруы, ауылдық аймақтардағы тұрмыс сапасының көтерілуі – осының барлығы ұзақ мерзімді перспективада аграрлық саланы жаңа сапалық деңгейге шығара алады.
Жалпы алғанда, II Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің форумы агросекторды кешенді жаңғырту кезеңіне өтуге негіз қалады. Мемлекет ауыл шаруашылығын ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтылықтың негізгі факторы ретінде қарастырып отыр. Инвестициялық өсім, экспорттық саясаттың өзгеруі, цифрландыру, жер ресурстарын тиімді пайдалану сияқты бағыттар – саланы жаңа даму траекториясына шығарады. Ал Президенттің форумдағы нақты тапсырмалары бұл процестердің жүйелі түрде іске асуына жол ашады.
С.НҰРАДИН.
