16 желтоқсан – мереке ғана емес, нәубетпен келген ұлы аманат. «Егемендікке қалай қол жеткіздік?» дейтін сауалға әркімнің берер жауабы сан түрлі болар. Дегенмен, бізге 1986 жылдың айтулы оқиғасы жайында Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылының тумасы, желтоқсаншы Байтөриев Ақмадияр Әлтанұлы айтып берді.
Дауыл алдындағы тыныштық
1971-1981 жылдар аралығында Ораз Жандосов атындағы орта мектепте оқыдым. Одан 1982-1984 жылдары Белоруссияда автомашиналармен жүк тасымалдауға арналған әскери бөлімшеде әскери борышымды өтедім. Әскерден келген соң оқуға түстім. Сонымен, 1985 жылы қалалық кәсіптік техникумда «ағаш ұстасы» мамандығы бойынша оқып, үздік тәмам-дадым. Негізінен, оқу мен жұмысты қатар алып жүрдім, СМУ 9-да жұмыс істейтінмін.
Кәдімгі күндердің бірі еді. Кешкісін, жайбарақат жұмыстан қайтып бара жаттық. Алайда, кенет көңілге күдік кеп ұялады. Көше тым-тырыс. Сөйтсек, бұл дауыл алдындағы тыныштық екен...
Әлі есімде, алдымыздан орыс ерлі-зайыпты шықты. Тірі пенде көргенімізге қуандық па? Жандарына жүгіре ұмтылыппыз. Қолдарында газет. Олар да әлденеден үрейленіп тұрды. Көздерінен «Апыр-ай, енді не болар екен?!» дейтін сауал анық көрінетін. Біз де сол ойларына, әңгімелеріне қосыла кеттік. Мән жайды сұрадық. «Қалаға не болды? Мына өлі тыныштықтың себебі не?» дедік. Сөйтсек, бар мәселе газеттің бетінде жазылып тұр екен. Колбиннің суретін көрдік...
«Шерудің екінші күнінде шықтым»
Осылайша, шерудің екінші күнінде мен де шықтым. Жатақханада бір бөлмеде тұратын жігіттер түгел сап түзедік. Жаяулатып келе жатырмыз. Бағытымыз – алаң. Жол бойы жастарды жинай келдік. Кейбір жатаханаларды қылышынан қан тамған қызыл империя жауып та тастаған. Дегенмен, жастар балконнан оған қарамай секіріп түсіп жатты. Талабымыз, арманымыз біреу ғана – «Қонаев шығып өз ойын айтсын! Колбин биліктен кетсін!»
Шерушілерді қуды, тоқпақтың астына алды. Адам көп шоғырланған маңнан қашып шығуға тырыстым. Енді шеткері шыға бергенімде, басыма соққы тиді. Есімді жисам, екі ер кісі «Ол әлі тірі екен» деп кетіп бара жатып, бұрылып маған қарай жүрді. Сүйрелеп, көлікке алып кірді. Менен кейін және тағы адамдарды алып келе берді. Топырлап, тола кеттік. Бір кезде көлік қозғалды. Терезеден қарап отырсам, артымызда келе жатқан көліктің қарасы көп. Қай мекен екені белгісіз қаланың сыртына қарай алып барды. Жол бойы бір-екеулеп қана бізді көліктен түсіріп қалдырып отырды. Бойымызда күш жоқ. Мең-зең күйде тұрмыз. Дегенмен, сүйретіліп қаланың шетіне де жеттік. Қатты қуандық. Шөл даладан су тапқандай болдық.
Желтоқсаншыларға «маскүнем, нашақорлар» деді
Ертесіне жұмыстағы басшылық бәрімізден түсініктеме алды. Шыны керек, сол кезде «Алаңда болған жоқпын» деп жазып бердім. Денемізде жарақат бола тұра, аурухананың көмегіне де жүгінбедік. Ондағы себеп – қорықтық. «Сол күндері жарақатпен келгендердің бәріне алаңда болдың деп айып тағып жатыр» дегенді естіп алғанбыз. Ел-жұрт шулап жатыр. Алматы ғана емес, күллі Қазақстан дүрліккен. Жаңалықтардан шулатып, ақпарат беріліп жатыр. Бәрібір де алаңда болғаным бар. Үй-ішім тыныш болсын деп, ақыры бір шешімге келдім. Ауылға қайтуды ұйғардым.
Сол уақыттағы жастардың бойында болған рухты сөзбен айтып жеткізіп бере алмаймын. Алайда, сол кездегі саясат аққа қара күйе жаққысы келіп бақты. Бізді «маскүнем, нашақор» деді.
Алматыға арман қуып барған едім. Аласапыран болып арманның бәрі аяқ астына тапталды. Қайрат Рысқұлбектің жайын естігендегі күйім тіпті нашар болды. Қайғылы болдым. Сырттан әкеліп Колбинді қонжитты. «Әр ұлттың өз көсемі болсын» деп ұран көтердік.
Желтоқсаннан қалған із
Қазір ойласам, бүгінгі денсаулығымдағы кінәрат сол кезден қалған із сияқты. Басымнан алған соққы өте ауыр болған еді. Әлсін-әлсін, маза бермей ауыртады.
Бір бөлмеде тұратын Ермек Ибрагимов деген жолдасым және тағы жас жігіттер болды. Жатақханаға қайта оралған соң ешкімді іздеуге шамам болмады. Соққы алған басым ауырып, жаныммен қайғы болдым.
Ондай көтеріліс болмай-ақ қойсын деп тілеймін. Бірақ, сол аға-әпкелеріндей бүгінгі жеткіншектер Отанын сүйсе, жігерлі болса, ел дамиды.
Ілия СҰЛТАН
