Кез келген ұлттық мәдениеттің бет-бейнесі болады. Сол бет-бейне – ұлттық бірегейліктің көрінісі. Ата-бабаларымыздан қалған ұлттық ойындар спорт деңгейінде емес, кезінде мәдениет биігіне көтерілген еді. Сол мәдениет қазақ өркениетінің өзегі болатын. Ал қазір біз ата-бабадан қалған сол мұраларды сақтап, әрі қарай жаңғыртып отырмыз ба? Қазақ балаларының ұлттық ойындарға деген қызығушылығы қандай?

Жамбы ату – қазақ халқының көнеден келе жатқан ұлттық ойыны. Жамбы ату үшін мергенге жүйрік ат пен садақ керек. Жамбы алтыннан немесе күмістен құйылады. Ойыншы атпен шауып келе жатып, нысанын садақпен атып түсіреді. Мұндай жаттығулар көшпенділердің әскери күш-қуатын жетілдіріп отыру үшін ауадай қажет болған.

Жалпы, жамбы ату ойыны – қазақ халқында кең тараған мергендік сынның бір түрі. Атпен шауып келе жатып жігіттер екпінін бәсеңдетпестен құрулы бақан үстіндегі нысананы атып құлатуы тиіс болған. Ереже бойынша жігіттер сөреде өз сәйгүліктерінің жанында болады. Төреші белгі берісімен олар аттарын тез ерттеп, шаба жөнеліп, жолындағы нысаналарды атып құлатуы керек. Төрешілердің ұйғарымы бойынша нысаналар бірнешеу болады. Кермеде жылқының қылынан жасалған жіңішке арқанға асылатын күміс дискті «жамбы» деп атайды. Ойын  қатысушылары атпен шауып келе жатқанда оны қағып түсіру керек. Кімде-кім аз талпыныстан кейін жамбыны қағып түсірсе, сол жеңімпаз атанатын болған.

Қазір уақыт басқа. Қазақ халқының ұлттық спорт түрлерінің ережелерін де қайта қарап, заман талабына сай ұлттық ойындар өзгеріске  ұшырап отыр. Қазақтың ұлттық «Жамбы ату» ойыны 18 ғасырға дейін жасөспірімдер үшін міндетті болған. Садақпен дәл ату үшін жүргізілген байқаулар көшпенділердің мергендік қабілеттерін жақсартуға көмектесіп, өздерінің бапта болуын және дәстүрді үзбей қолдап тұруларына ықпал еткен. Жамбы ату ұлттық ойнын қайта жаңғыртушылардың – бірі Алдияр Нұрғазиев. Оның республика көлемінде бапкерлігін білмейтін жұрт кемде-кем. Жамбы ату ұлттық ойнын Корей еліндегі семинарда қорғап шыққан ағамыз Алдияр Нұрғазиевтің үлесі зор. Осы ағамыздың арқасында ұлттық ойнымызды дәріптеуге мүмкіндік алып отырғанымыз шындық.

2020 жылдың қазан айында «Талдықорған қаласының Ұлттық және ат спорт түрлерінен мамандандырылған балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесіне барып,  өз мектебімізден «Жамбы ату» ұлттық спорт түрін ашып, қоғамдастық құруға рұқсат алдық. Еңбекшіқазақ ауданы, Қазақстан ауылындағы Жүнісбай Қайыпов атындағы орта мектептің 5-9 сынып оқушылары жамбы ату ұлттық ойнын үйренуде.

Қазіргі таңда үйірмеде 20 оқушы бар. Әр жаттығу сайын оқушыларымыз садақ атудың қыр-сырымен танысып, қызығушылықтары артуда. Садақ атудың ерекшелігі басқа спорт түрлеріне қарағанда адамның қырағылығына, жылдам шешім қабылдауына, аттың үстінде емін-еркін отыруына, шапшаңдыққа тәрбиелейді.

Рухани жаңғыру жылдарында ұлттық ойындарымыз арқылы сана-сезімімізді оятсақ, Тәуелсіздігіміздің жарқын  бейнесі емес пе?  Тәуелсіздігіміздің 30 жылдығы қарсаңында «Жамбы ату» үйірмесіндегі оқушыларымыз Жетісу телеарнасына түсіп, Түрген шатқалында «Қыран» дәстүрлі аңшылық орталығында өз  өнерлерін  көрсетті. Атап айтсақ, Жолдас Әділхан, Мәдияр Шәріпбай,  Нұрдәулет Нұрахмет, Ислам Нүсіп, Ибрагим Нұрәлім сияқты оқушыларымыз өз мергендіктерімен көзге түсті. Бұл оқушылар – біздің ата-бабамыздың ұлттық ойындарын қайта жаңғыртатын жасампаз жастар. Болашақта олар облыстық, республикалық халықаралық бәйгелердің жеңімпаздары болатынына  сеніміміз  мол.

Саржан БАЙКЕН,

Ж.Қайыпов атындағы орта мектептің

дене шынықтыру пәнінің мұғалімі, Қазақстан ауылы