2020 жылы әлемге әйгілі ойшыл, ұлы ғалым, Аристотельден кейінгі Екінші ұстаз атанған Әбу Насыр Мұхамед ибн Тархан ибн Узлаг Әл-Фарабидің туғанына 1150 жыл толып отыр. Ғұламаның мерейтойына орай біршама шаралар да өткеріліп үлгерді. Дегенімен, шындығына келгенде бүгінгі күнге дейін Әл-Фарабиді қай деңгейде тани алдық? Есепсіз жиындар мен түрлі конференциялар пайдасын бере алып жүр ме? Осы сынды сауалдарды Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің аға оқытушысы,әлеуметтік ғылымдарының магистрі, фарабитанушы Нұрлан Наурызалиевке қойып көрген едік.
«Фарабиді толық түсінген, зерттеген болсақ, еліміздің жағдайы мүлде басқаша болар еді. Кең байтақ жеріміз, мол қазба байлығымыз болғанымен қатар ғылымды жолға қойсақ халықтың тұрмыс деңгейі бұдан әлдеқайда жоғары болушы еді. Кешегі Абай, Алаш зиялыларының мұраларынан да шет жағасын қалқып ішіп жүрміз. Фарабиді тану әзірге тіпті жолға қойылып отырған жоқ», − дейді Н.Наурызалиев. Расында, «Тарихында Қорқыты, Абайы мен Шоқаны болған қазақ қазір неге өзге елдің техникасына жіпсіз-ақ байланып отыр?» деген ойға қаласың. Бүгінгі күнге дейін бір ғана Фарабидің логика, метафизика, этика, саяси және әлеуметтік философия, музыка мен медицинаға арналған жүзден аса трактаттары сақталып қалған. Кей тарихи деректер бойынша 70-ке жуық тіл білген. «Ғұламаның сан қырлығына қатысты мынадай аңыз келтіруге болады: Әл-Фараби шағын қыстақта келе жатып ішін ұстап жатқан адамды көреді. Қараса, әлгінің өңі бұзылып кеткен екен. Аңызда айтылғандай, Фараби оның ішін тіліп, соқыр ішегін алып тастаған көрінеді. Содан науқас сырқатынан толық айығып шыққан. Ел аузында жатталған бұл әңгіменің жаны бар. Әл-Фараби өзі жауынгердің баласы болды. Былайша дәлелдеп көрелік. Мәселен, сақ, ғұндардың кезеңдерін алып қарасақ, талай қанды соғыстар орын алған. Ол жерде қаншама мың жауынгер жарақат алды. Оның барлығын емдеген оташылар, емшілер, тіпті, адам тәнінен бөлек рух беретін бақсыларына дейін болды. Көшпелілерде ежелден бар осы салттың бәрі Әл-Фарабиге әбден сіңген. Және оны ұлы ойшыл ізденімпаздығымен әрі қарай жалғай білген деп түсінемін», − деді фарабитанушы.
Фараби өмір бойы білім іздеумен өтті.Әбу Насыр бала күнінен ғылымға үйір болып өскен. Отырардың аса бай кітапханасынан Әл-Фараби парсы, грек тілдерін үйренеді, осы тілде ғылыми трактаттар оқиды. Фараб пен Бұқарада бастапқы білім алып, бойына сіңірген соң, өз білімін жетілдіру мақсатында Бағдатқа аттанады. Фарабидің дүниетанымының қалыптасуына Мерв мектебінің ғылыми дәстүрлері мен философиялық бағдарлары ықпалын тигізген деседі. Бағдадта әл-Фараби ғылым мен әртүрлі пәндерді оқиды. Білімге деген ынтасымен әл-Фараби сол уақыттағы ғылым мен білімнің ордасы саналған Дамаск, Халеб, Каир, Шаш, Самарқан, Бұхара, Мерв, Нишапур, Рей, Хамадан қалаларында да болып, білімін үнемі жетілдірумен болды. Сол қалаларда оқыды, еңбек етті. Шығыстың осы шаһарларында ол өз дәуірінің ең көрнекті ғалымдарымен, көркем сөз деректерімен танысады. Олардан тәлім-тәрбие алды.
«Ол кездің өзінде қайырымды қалалармен қатар надан қалалар да болды. Әл-Фараби тұрғындардың ізгі болғанымен, олардың басшылары қулық-сұмдық ойлайтын болса түбінде бүкіл қала да осыған бейімделіп кетуі мүмкін дейді. Тәрбиенің мақсаты – адамзатты бақытқа жеткізу.
Әл Фарабидің «Бақытты бұл дүниеден іздеу керек» деген сөзі бар.Ондағысы ішіп-жеуді ғана ойламай, рухани баюды да негізі ала өмір сүру керек дегені. Адамды басқа тіршілік иелерінен айырып тұрған ол – сана. Сол себепті, ел қамы, қоғам мүддесі дегендерді әсте естен шығармайық», − деді Н.Наурызалиев.
Ілия СҰЛТАН
