Осыдан бес-алты жыл бұрын белгілі ғылыми тақырыпқа арқау болған мәселелерді зерделеу мақсатында Алматыдағы Ұлттық кітапхананың сирек қорында болғаным есімде. Ондағы көптеген мұрағаттар қазақтың ұлы ғұламасы Ахмет Байтұрсынұлы негізін қалаған төте жазу түрінде (оны бүгін көп оқырман араб жазуы деп айтып жүр) сақталған. Ахаң құрастырған қазақ әліпбиінде (алфавит) сауат ашқаным үшін ондағы көп жәдігерлердің жаныма жақындығын аңғарамын. Сол себепті Ұлттық кітапхананың сирек қорында сақталған сарғайған беттердің әр әріпінен ұлылар рухының ұшқынын сезінемін. Ондағы «Қазақ», «Сарыарқа», «Ұран» газеттері мен «Айқап» пен «Абай» журналдарының әр парағына үңіліп, зер салып оқи бастаймын да осыдан ғасыр бұрынғы қазақ өміріне сапар шеккендей күй кешемін.
Міне, алдымда «Қазақ» газеті жатыр, бірінші нөмірінің бастапқы жолдарында «Заманына қарай амалы» деген сөз бар. Мұның мәнісі – заманның жағдайына қарап қарекет жасау дегенді білдірсе керек. Одан әрі: «Төңірекке қарасақ түнерген-түнерген бұлттар көрінеді. Түбі қандай белгісіз. Не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма, болмаса дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй-ішімізді шашып тастар ма?! Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз ашылып-шашылып қамсыз жатқан халықпыз», – деп, қазақ қоғамындағы осыдан ғасыр бұрын қалыптасқан, сол бір замана бейнесін жұмбақтап, қазаққа тән теңеулермен суреттеген жолдарға тап болам. Бұл, сірә, Ахаңның өзіне тән қолтаңбасы болар. Ал бірде Ахаң «Қазақ» газеттің тағы бір нөмірінде «Іргеміз тұтас ыдырамай, бірыңғай жатқан халық едік, енді арамызға бөтендер келіп кірісейін деп тұр… Арамызға түрлі жұрт кіріскенде солармен қатар атымыз жоғалмай, қазақ ұлты болып тұра аламыз ба? Осы төсекте дөңбекшітіп ұйқымызды бөлетін нәрсе…» – деп, өз ойын ашық аңғартады. Ахаң сөзімен айтқанда «Халықтың көзі, құлағы һәм тілі» газеттің қасиеті міндеті де сондай салмақты ойды саралаудан айғақталса керек. Алдымда жатқан саф алтыннан қымбат сарғайған газет беттеріне тағы үңіле түсемін. «Неліктен? Адамда екі түрлі қылықтың жолы бар: бірі – тіршілік қамы, бірі – адамшылық қамы», – деп толғақты ойдан басталатын мына бір мақаланың түпсіз тереңіне бойлай түскім келеді. Бұл Мұхтар Әуезовтің «Сарыарқа» газетінің 1917 жылғы 5 қыркүйектегі 12-санында жарияланған «Адамдық негізі – әйел» атты мақаласы екен. Қазақ әдебиетінің классигі М.Әуезовтің алғашқы кезеңде 1917-1932 жазылған шығармаларын қарастырудың ерекше мәні бар. 1916-1917 жылдары қолына қалам алған жас М.Әуезов өз тұсындағы өзгерістерден еш бейтарап қала алмағаны анық. «Адамды хайуандықтан адамшылыққа кіргізген – әйел. Адам баласының адамшылық жолындағы таппақ тарақияты әйел халіне жалғасады. Сол себепті әйелдің басындағы сасық тұман айықпай халыққа адамшылықтың бақытты күні күліп қарамайды. Ал, қазақ мешел болып қалам демесең, тағліміңді, бесігіңді түзе! Оны түзейін десең, әйелдің халін түзе!», – деп кемел де көрген ой айтумен аяқталған мақаладан болашақ ұлы жазушының халқы үшін соққан жүрегінің дүрсілі аңғарылатындай. Ғасыр бұрынғы қазақ баспасөзін парақтаған сайын қасиетті есімдерге, қайталанбас қолтаңбаларға кез боласың. Иә, солай сарғайған парақтарда қазақ журналстикасының сара жолы сайрап жатыр. Сол үшін де арына адал, айнымас сертін қаламына ту еткен тұлғалардың тұғырына тағзым ете беремін. Бүгінде көгілдір экран бетін жаулаған жұлдызсымақтар мен әлеуметтік желінің «әлеуләйін» шырқайтындар журанлистердің адал асын қарпып жеуге асығатын тәрізді. Тіпті газет оқудың керегі жоқ деп кесететіндерін қайтесің... Замануи құндылықтар мен техикалық прогресске ешқандай да қарсылығымыз жоқ. Қалай десек те, газет – ел тарихының шежіресі, ұлт руханиятының сарқылмас бұлағы іспетті. Оның өсер ұрпақ қанып ішер тұмадай тұнығы мәңгілік емес. Сол бір Ахаңдар салған сара жолдың сорабы соны айғақтап тұрғандай.
Ерзат АСЫЛ, тілші.
