Жұма, 16 Желтоқсан 2022 21:50

Қанаттары қайырылған қарлығаштар

1986 жылғы желтоқсан көтерілісінің басталуына Мәскеудегі орталық жергілікті қазақ халқының пікірімен санаспай Ресейдің Ульянов облысындағы партия комитетінің 1 хатшысы Г.В.Колбинді Қазақстан коммунистік орталық комитетінің 1 хатшысы етіп тағайындауы түрткі болды. 17-18-інші желтоқсанда Алматы қаласында қазақ жастары КСРО үкіметінің отарландыру, әміршілдік-әкімшілік жүйесіне қарсы наразылық білдіріп, Л.И.Брежнев атындағы (қазіргі Республика) алаңға бейбіт шеруге шықты. Өйткені, Қазақстанды Одаққа қосылғалы 6 орыс, оның біреуі әйел, екі украин, поляк, грузин, еврей, армян және ұйғыр ұлтынан бір адамнан басқарыпты. Қазақтан тек Д.А.Қонаев қана ұзақ жыл басқарып, экономикасы нығайған елге айналған еді. Ендігі «басып ал да билей бер» әрекеті – осы... Орталықтан тәуелсіздікті талап еткен тарихтағы елеулі оқиғаға – биыл 36 жыл.

18 желтоқсан күні алаңға бейбіт шеруге жиналған жастарға қарсы әскер күші қолданылды. Оларды ығыстырып, күшпен таратуды көздеген жедел отряд, арнайы дайындалған жендеттер, милиция мен жасақшылар жұмылдырылды. КСРО ІІМ-нің бұйрығы негізінде дайындалған «Құйын-86» операциясы бойынша қатыгездікпен басып, жаншылды. Көтерілісшілер сотталып, жазаланды. Қақаған аязды күні су шашып, сойыл-темірлермен ұрып, озбырлыққа көшті. Күшпен таратылған жастардың 2401-і ішкі істер бөлімшелеріне жеткізілді. Алматы түрмесіне сыймағандықтан, қала сыртына апарып тастағандарды қосып есептегенде 8,5 мың адам ұсталған. Ал желтоқсанның 19-23 аралығында халықтың наразылық шерулері Жезқазған, Талдықорған, Көкшетау, Қарағанды, Арқалық, Павлодар, Жамбыл тағы басқа қалалар мен қатар Сарыөзек, Шамалған, Шелек елді мекендерінде де жалғасын тапты. Осы оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қудалауды бастады. 1987 жылдың жазында КОКП ОК қаулысы шығып, Желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдарының көтерілісі ретінде бағаланды.

Желтоқсан көтерілісі құрбандарының қатарында Е.Сыпатаев, С.Мұхаметжанова, К.Молданазарова, Қ.Рысқұлбеков, М.Әбдіқұлов, Л.Асановалар ғана аталса, шеруге шыққан жастар мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері, арнайы әскери күштер тобы арасындағы қақтығыстан 200-ден аса адам жараланған, 168-200-дей адам қайтыс болған, 99 адам сотталып, 264 студент оқудан шығарылған. Бұл да нақты дерек емес. Өздерін айтудан қорқып, жасырып жүргендер де баршылық. Алғашында, Шелек өңірінен сотталып келген Абайдолла Рузиевті ғана желтоқсаншы деп білсек, арада 30-35 жыл өткеннен кейін оншақты желтоқсаншылардың бар екені белгілі болды. Олардың 5-6-уын газетке жаздық та. Енді міне, биыл желтоқсан көтерілісінің ортасында жүрген бірнеше қыздардың ел үшін намысын таптатпай ерлік істерге барған қайсарлығын жазу бұйырыпты.

Анархан Әжібаева 1956 жылы Кеген ауылында өмірге келіп, онжылдықты оқып бітірген соң, ауылдық тұтынушылар қоғамында тауартанушы болып істейді. 1983 жылы Алматыдағы №3 нан зауытына жұмысқа қабылданып, «Табачный» жатақханасына орналасады. Арада үш жыл өткенде, яғни 1986 жылы «Д.А.Қонаевты орнынан алып, басқа ұлттың өкілі – Колбин деген біреуді тағайындапты» деген сөзді естіген, зауыт жұмысшылары да қарсылықтарын білдіріп, алаңға шығады. Екінші күні құқық қорғау органдарының қызметкерлері, солдаттар қаптап, қоршап, күштеп таратуға кіріседі.

«Әуелі су шашты, оған да тарамай қойған соң, дубинкамен, сойылдарымен бас-көзге қарамай ұрғылап, қуа бастады. Көппен бірге біз де қарсыласып, төпелеген соққыдан бас сауғалап, қаша бастадық. Сондай бір сәтте менің қасымдағы бір қызды бастан ұрып, құлатты да сүйреп апарып, машинаның артқы қорабына лақтырып тастады. Соққыдан үні шықпай, сұлық құлаған ол қыздың өлі не тірі екенін білмедім», – деп өткен күнді еске алды Анархан. «Кейін қудалау басталды. Көппен бірге жүргенде менің бейнем суретке түсіп қалыпты, милиция бөлімшесіне шақырып, сұрақтың астына алды. Әйтеуір, «Біз жәй көруге барып едік», – деп құтылдық. Жұмыс басшылары қатаң сөгіс жариялап, жұмыстан шеттеп, «тазалау» жұмыстарын жүргізді. Мені де жұмыстан, жатаханадан шығарып жіберді. Үш ай өткеннен кейін, «қылмысым» жеңіл болған соң, қатаң сөгіс беріп, қайтадан жұмысқа қабылдандым», – деп сөзін аяқтады. Сол қалада Қызылорданың жігітіне тұрмысқа шығып, кейін Шелек ауылына көшіп келіп, ондағы тарихи-өлкетану музейінде жұмыс істеп, зейнетке шыққан. Желтоқсан көтерілісіне қатысқан шелектіктердің суретін музейге ілу ісіне мұрындық болыпты.